Cấu trúc viết sách: Bao nhiêu chương là đủ?

Một trong những câu hỏi mình nhận được nhiều nhất từ học viên là:

“Mình biết mình muốn viết gì rồi, nhưng không biết nên chia thành bao nhiêu chương, mỗi chương dài bao nhiêu, và cấu trúc cuốn sách như thế nào mới hợp lý?”

Câu trả lời ngắn gọn là: không có một con số hay một công thức duy nhất đúng cho mọi cuốn sách. Tuy nhiên, có những nguyên tắc về cấu trúc đã được áp dụng và kiểm chứng qua nhiều cuốn sách đã được xuất bản. Khi hiểu rõ những nguyên tắc này, bạn sẽ dễ dàng tìm ra cách bố cục phù hợp nhất với nội dung và độc giả của mình.

Trong bài viết này, mình sẽ chia sẻ cấu trúc thường dùng của từng thể loại sách, cách xác định số chương phù hợp và những lỗi về cấu trúc thường gặp có thể khiến người đọc bỏ dở giữa chừng, ngay cả khi nội dung của cuốn sách thực sự có giá trị.

1. Tại sao cấu trúc viết sách lại quan trọng hơn bạn nghĩ?

Nhiều tác giả mới thường tập trung vào việc viết đủ số trang, nhưng lại bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn: Người đọc sẽ trải qua hành trình như thế nào khi đọc cuốn sách này?

Một cấu trúc sách tốt không chỉ đơn giản là sắp xếp các chương theo một thứ tự nhất định. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách người đọc tiếp nhận và trải nghiệm toàn bộ cuốn sách, từ những trang đầu tiên cho đến khi khép lại chương cuối cùng.

Cụ thể:

• Trải nghiệm đọc: Các chương và nội dung được sắp xếp hợp lý sẽ giúp người đọc cảm thấy mình đang được dẫn dắt qua một hành trình rõ ràng, thay vì phải tự tìm đường giữa quá nhiều thông tin.
• Khả năng đọc đến cuối: Khi nội dung có nhịp độ và cấu trúc phù hợp, người đọc sẽ dễ duy trì sự hứng thú và ít cảm giác bị quá tải hoặc mất phương hướng giữa chừng.
• Đánh giá và review: Một cuốn sách có bố cục mạch lạc, nội dung được triển khai hợp lý sẽ tạo ra trải nghiệm đọc tốt hơn, từ đó có thể ảnh hưởng đến cách độc giả đánh giá và chia sẻ về cuốn sách.
• Cơ hội xuất bản: Nếu bạn gửi bản thảo hoặc book proposal cho nhà xuất bản, một cấu trúc rõ ràng giúp biên tập viên dễ hình dung nội dung, đối tượng độc giả và cách cuốn sách được triển khai.

2. Cấu trúc cơ bản của mọi cuốn sách

Dù bạn đang viết sách hướng dẫn, hồi ký hay một cuốn sách truyền cảm hứng, phần lớn các tác phẩm đều có thể được xây dựng dựa trên một cấu trúc cơ bản gồm 3 phần: mở đầu, phần phát triển và phần kết thúc.

Hiểu được cấu trúc này sẽ giúp bạn hình dung rõ hơn hành trình của cuốn sách, biết mỗi phần cần đảm nhận vai trò gì và từ đó xây dựng bố cục phù hợp với nội dung cũng như mục đích của bạn.

3. Bao nhiêu chương là đủ?

Đây là phần mà được nhiều tác giả quan tâm nhất khi bắt đầu tìm hiểu về cấu trúc của một cuốn sách. Thực tế, không có một con số cố định về số chương hay độ dài lý tưởng cho mọi cuốn sách. Tuy nhiên, mỗi thể loại thường có những khung cấu trúc và độ dài tham khảo nhất định, được hình thành từ cách mà nhiều cuốn sách cùng thể loại được viết và xuất bản.

Sách hướng dẫn/How-to (thể loại dễ bắt đầu nhất)

Đây là một trong những thể loại phù hợp với người mới bắt đầu viết sách, bởi cấu trúc tương đối rõ ràng và dễ triển khai: vấn đề → giải pháp → thực hành.

Người đọc thường đến với một cuốn sách hướng dẫn vì họ muốn học một điều cụ thể hoặc giải quyết một vấn đề nhất định. Vì vậy, mỗi chương nên tập trung vào một nội dung, kỹ năng hoặc bước thực hành cụ thể, giúp người đọc tiếp thu kiến thức từng bước và áp dụng vào thực tế.

Sách hồi ký/Memoir

Sách hồi ký có một điểm khác biệt quan trọng so với tự truyện: hồi ký không nhất thiết kể lại toàn bộ cuộc đời của tác giả, mà thường tập trung vào một giai đoạn, một trải nghiệm hoặc một chủ đề có ý nghĩa đặc biệt.

Thay vì cố gắng đưa tất cả sự kiện vào sách, tác giả có thể lựa chọn những câu chuyện tiêu biểu nhất và sắp xếp chúng thành một hành trình có chủ đích.

Mỗi chương có thể được xây dựng như một “cảnh” hoàn chỉnh, với phần mở đầu để dẫn vào câu chuyện, một tình huống hoặc xung đột tạo điểm nhấn, và phần kết giúp người đọc hiểu được bài học, sự suy ngẫm hoặc ý nghĩa phía sau trải nghiệm đó.

Sách truyền cảm hứng/Self-help

Đây là dạng sách kết hợp giữa câu chuyện cá nhân và kiến thức thực tiễn, giúp người đọc vừa được kết nối về mặt cảm xúc, vừa có thêm những điều hữu ích để áp dụng vào cuộc sống.

Với thể loại này, mỗi chương có thể được xây dựng xoay quanh 2 yếu tố chính: một câu chuyện đủ chân thật để tạo sự đồng cảm và một bài học cụ thể mà người đọc có thể áp dụng vào thực tế.

Câu chuyện giúp người đọc hiểu và cảm nhận vấn đề, trong khi phần bài học giúp họ nhìn thấy cách chuyển những trải nghiệm đó thành hành động. Sự kết hợp này cũng giúp cuốn sách tránh rơi vào tình trạng chỉ kể chuyện mà thiếu giá trị thực tiễn, hoặc chỉ cung cấp kiến thức mà khó tạo được sự kết nối với người đọc.

4. Cấu trúc bên trong một chương

Phần lớn tài liệu về cấu trúc viết sách thường tập trung vào số lượng chương và độ dài tổng thể của cuốn sách. Tuy nhiên, mình nhận thấy có không ít bản thảo vẫn có đủ số chương, độ dài cũng hợp lý, nhưng khi đọc lại vẫn chưa thực sự cuốn hút. Lý do thường nằm ở cấu trúc bên trong của từng chương.

Một chương có thể chứa rất nhiều thông tin nhưng vẫn trở nên rời rạc nếu các ý chưa được sắp xếp theo một trình tự hợp lý, thiếu điểm dẫn dắt hoặc không tạo được sự kết nối với chương tiếp theo.

Sau nhiều năm đọc và phân tích hàng trăm cuốn sách phi hư cấu, mình rút ra một công thức gồm 5 phần có thể áp dụng linh hoạt cho nhiều thể loại sách. Đây là khung giúp bạn xây dựng từng chương rõ ràng, mạch lạc và dễ theo dõi hơn.

Một số sách DIMI Book xuất bản

Công thức chương 5 phần

5. 5 Dấu hiệu cấu trúc viết sách của bạn đang có vấn đề

Khi đọc lại bản thảo, hãy chú ý đến những dấu hiệu sau. Mỗi dấu hiệu đều có hướng sửa cụ thể:

6. Checklist kiểm tra cấu trúc viết sách trước khi gửi bản thảo

Sau khi hoàn thành bản thảo đầu tiên, hãy dành một buổi để đi qua checklist kiểm tra cấu trúc này trước khi gửi cho biên tập viên hoặc nhà xuất bản:

Kết luận

Nhiều người khi nghe đến “cấu trúc viết sách” thường nghĩ ngay đến một khuôn mẫu cứng nhắc mà mình phải tuân theo. Nhưng thực tế lại không như vậy.

Khi hiểu rõ cách một cuốn sách được cấu trúc, bạn sẽ có nhiều tự do hơn khi viết, bởi bạn biết mình muốn đưa người đọc đi đâu và mỗi chương cần đóng góp gì vào hành trình chung của cuốn sách.

Có 3 nguyên tắc cốt lõi bạn nên ghi nhớ khi xây dựng cấu trúc sách:

1. Mỗi chương nên tập trung vào một ý tưởng trung tâm.

Đừng cố đưa quá nhiều nội dung vào cùng một chương. Khi mỗi chương có một trọng tâm rõ ràng, người đọc sẽ dễ nắm bắt thông điệp và ghi nhớ những điều quan trọng hơn.

2. Các chương cần được liên kết với nhau.

Một cuốn sách không nên giống như một tập hợp những “căn phòng” riêng biệt, nơi mỗi chương bắt đầu và kết thúc mà không liên quan đến các chương khác. Người đọc cần cảm nhận được sự dẫn dắt từ chương này sang chương tiếp theo, để toàn bộ cuốn sách trở thành một hành trình liền mạch.

3. Một cấu trúc tốt giúp cả người viết lẫn người đọc.

Khi biết rõ mình cần viết gì và nội dung nào nên xuất hiện ở đâu, bạn sẽ dễ triển khai bản thảo hơn. Đồng thời, người đọc cũng dễ theo dõi nội dung hơn, còn nhà xuất bản có thể nhanh chóng hình dung được bố cục và giá trị của cuốn sách.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng viết sách không chỉ là đưa nội dung lên trang giấy. Đó còn là việc thiết kế một trải nghiệm cho người đọc. Và cấu trúc chính là cách bạn sắp xếp, dẫn dắt và kiến tạo trải nghiệm đó.

Đọc thêm:

• Cách để viết sách bán chạy và xuất bản thành công
• Outline sách là gì? Hướng dẫn lập dàn ý sách từ A đến Z