Sài gòn ngày tháng cũ: Đi qua những miền đất để gìn giữ những điều đang mất

Có những cuốn sách được viết ra từ những chuyến đi. Người đọc theo chân tác giả qua những thành phố xa lạ, những danh thắng nổi tiếng hay những trải nghiệm đặc biệt trên đường thiên lý. Nhưng Sài Gòn ngày tháng cũ của Nguyễn Tiến Niệm lại thuộc về một kiểu sách khác. Đây là cuốn sách mà càng đọc, người ta càng nhận ra những vùng đất chỉ là điểm khởi đầu. Điều tác giả thực sự đi tìm không nằm ở cảnh vật, mà nằm trong ký ức của con người trước những đổi thay của thời gian.

Đọc hơn hai trăm trang sách, tôi có cảm giác Nguyễn Tiến Niệm không chỉ đơn thuần là người đi để khám phá thế giới. Anh là người đi rất xa để nhận ra những điều thân thuộc nhất trong cuộc đời mình. Mỗi vùng đất hiện lên trong sách không chỉ mang một dáng vẻ địa lý riêng mà còn đại diện cho một tầng ký ức riêng, từ tuổi thơ, quê nhà, gia đình đến những năm tháng trưởng thành giữa đô thị và những suy ngẫm lặng lẽ của một người từng đi qua nhiều nơi.

Đà Lạt, Đơn Dương và miền ký ức không bao giờ cũ

Trong cuốn sách này, Đà Lạt hay Đơn Dương không đơn thuần là những địa danh. Chúng là nơi lưu giữ phần sâu nhất trong tâm hồn tác giả.

Điều khiến người đọc xúc động là Nguyễn Tiến Niệm không nhớ quê hương bằng những sự kiện lớn lao, mà quê hương hằn sâu trong anh từ những điều rất nhỏ. Một ngôi trường nằm trên đỉnh đồi lộng gió nhìn xuống dòng Đa Nhim. Những khung cửa sổ luôn mở rộng đón gió cao nguyên. Những mùa dã quỳ vàng rực trên triền dốc.

Những buổi chiều học phụ đạo một mình trong lớp học vắng. Những ngày tháng tưởng như bình thường ấy lại trở thành thứ ánh sáng âm thầm soi rọi suốt cuộc đời người viết.

Ấn tượng lớn nhất là khi lên cấp ba, chúng tôi phải đi học ở ngôi trường trên ngọn đồi cao. Ngôi trường cũng cũ kỹ như cái thị trấn bé nhỏ này. Nơi có rừng thông suốt ngày vi vu cùng với gió. Nơi có bao loài hoa dại lúc nào cũng ngả nghiêng với những cơn gió lạnh của mùa đông. (Lãng đãng cao nguyên)

Đà Lạt của những ngày xưa cũ rất đẹp, nhưng không phải ai cũng nhớ và cũng có thể chuyển tải thành lời, thế mà Nguyễn Tiến Niệm đã làm được điều đó. Đà Lạt thơ mộng, và qua những câu văn của anh, cái chất thơ, chất nhạc, chất bãng lãng của Đà Lạt như càng được khắc họa thêm, để những ai chưa từng đặt chân đến Đà Lạt cũng phải thốt lên trầm trồ bởi vẻ đẹp hoang sơ của nó.

Đà Lạt có cái nắng của mùa đông rất đặc biệt. Nắng vàng như rải đều khắp các lùm cây, ngọn cỏ mái nhà. Một màu vàng trong suốt… Cái nắng vàng như không thể vàng hơn. Tôi hay gọi nó là nắng lạnh vì khi đi dưới nắng, đi trong nắng ta vẫn không thấy nóng, không thấy rát, chỉ cảm thấy cái lạnh se se, tê tái. Ai đã từng thấy nắng lạnh, từng chìm đắm trong màu vàng như rót mật của nó, dù chỉ một lần, người ấy sẽ nhớ mãi, sẽ yêu Đà Lạt và nắng lạnh… Cứ mỗi khi thấy khắp nơi trên đồi, dưới thung lũng một màu vàng rực của dã quỳ, một màu nắng trong suốt, vàng như mật rải đều khắp mọi vật, thì đó, mùa đông Đà Lạt đã về. (Nắng lạnh và dã quỳ)

Đặc biệt hơn cả là cách những miền ký ức ấy luôn theo tác giả trong mọi hành trình. Giữa một thị trấn nhỏ ở bang Maine của nước Mỹ, ông bất chợt nhớ đến D’Ran. Một chiếc xe bán kem với tiếng chuông leng keng kéo cả tuổi thơ ùa về. Một con phố vắng với vài ánh đèn vàng lại gợi lên những đêm cao nguyên bên sông Đa Nhim. Khoảng cách nửa vòng trái đất bỗng chốc bị xóa nhòa bởi ký ức.

Chiếc xe vẽ những cây kem đủ màu sắc rất vui mắt và có thêm tiếng chuông leng keng. Tôi tưởng như cả một bầu trời tuổi thơ bỗng òa về với những đứa trẻ quê tôi, cứ thấy một chiếc xe bán kem với tiếng kêu leng keng trong buổi trưa hè là đuổi theo hò hét. (Đêm ở Maine nhớ phố núi Đơn Dương)

Không gian thương nhớ của tôi thật nghèo nhưng hồn của nó luôn thổi vào tôi những gì rất riêng, thứ tình cảm lạ lùng. Tôi cũng biết ngôi nhà sẽ qua đi cùng năm tháng nhưng tình yêu với nó luôn còn mãi… Mỗi người chúng ta ai cũng có những góc nhỏ, không gian riêng của mình. Với tôi, những không gian thương nhớ ấy cùng với bao kỷ niệm những ngày thơ ấu sẽ luôn cùng tôi trong hành trang trên bước đường đời. Nơi đó, ba mẹ đã vất vả tháng ngày nuôi anh chị em chúng tôi khôn lớn thành người. (Quê mẹ).

Thật vậy, ở Nguyễn Tiến Niệm, quê hương không nằm trên bản đồ. Quê hương nằm trong những điều rất nhỏ và giản dị mà thời gian không thể lấy đi.

Sài Gòn và cuộc đối thoại với sự đổi thay

Nếu Đà Lạt và Đơn Dương là miền ký ức riêng tư, thì Sài Gòn trong cuốn sách lại mang một sắc thái hoàn toàn khác. Đó không còn là câu chuyện của một cá nhân nhớ về tuổi thơ, mà là câu chuyện của một người đã sống giữa thời kỳ chuyển đổi đang cố lưu giữ những lớp ký ức đô thị trước sự đổi thay quá nhanh của thời đại.

Điều thú vị là Nguyễn Tiến Niệm không nhìn Sài Gòn bằng ánh mắt của người yêu sự hào nhoáng. Anh gần như không quan tâm đến những biểu tượng hiện đại mà nhiều người vẫn thường nhắc tới. Thay vào đó, anh dành sự chú ý cho những hàng cây già, những biệt thự cổ, những quán cà phê lâu năm, những góc phố người Hoa, những khoảng xanh còn sót lại giữa lòng thành phố. Đó là “những hiệu sách cũ trên con đường Trần Huy Liệu. Ở đó là một thế giới riêng khi tôi lục tìm được rất nhiều cuốn sách mà thời học sinh, sinh viên chỉ có thể mượn ở thư viện hay bạn bè thân.”, là “Sài Gòn có hai mùa mưa nắng”, là “những những cánh rừng rậm mà giữa trưa hè oi bức, ánh nắng vẫn không thể lọt xuống đất được, nên khi đi trên đường Trương Định xuyên qua Công viên Tao Đàn”, “khu Chợ Lớn của người Hoa ở Sài Gòn mới là một trong những phố Tàu lớn nhất thế giới, sầm uất nhất và cũng có những ngôi chùa cổ, những hội quán xưa thuộc loại đẹp nhất, những khu phố lồng đèn, bán chim cá cảnh, phố ẩm thực hấp dẫn tất cả những du khách nào đến đây dù chỉ một lần”…

Sài Gòn trong trang viết của anh giống như một cuốn sách được viết qua nhiều thế hệ. Mỗi góc phố là một lớp ký ức, mỗi công trình cũ là một mảnh ghép văn hóa. Anh không hoài niệm cực đoan, cũng không than thở trước hiện tại, mà chấp nhận sự phát triển như một quy luật tất yếu, nhưng đồng thời nhắc người đọc rằng một thành phố không chỉ được tạo nên bởi những gì mới xây dựng hôm nay. Nó còn được tạo nên bởi ký ức của những thế hệ đã sống, đã yêu thương và đã để lại dấu chân trên những con đường ấy.

Hơn 150 năm trước, người Pháp đã quy hoạch Sài Gòn giống như rất nhiều thành phố điển hình ở Đông Dương, không có những cao ốc, chỉ có những biệt thự Pháp cổ kính khép mình dưới những hàng cây xanh êm đềm trong lòng phố. Những hàng cây dầu, me, sọ khỉ, sao, xà cừ… đã có tuổi hơn trăm năm tạo thành những mảng xanh thật đẹp mắt trên những con đường Trần Hưng Đạo, Ngô Gia Tự, Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Tri Phương, Hồng Bàng, Hùng Vương… Những gốc cây cổ thụ có những tán lá rợp mát hết cả con đường làm cho Sài Gòn thêm lãng mạn mỗi mùa lá bay… (Rừng trong phố).

Vì thế, đọc những trang viết về Sài Gòn, bạn đọc không chỉ thấy một thành phố với nỗi nhớ của những ngày cũ mà còn đâu đó nhận ra được những tình cảm, suy tư của một người con của Sài Gòn trong nỗ lực gìn giữ bản sắc trước dòng chảy của thời gian.

Khi những vùng đất trở thành miền ký ức

Khép lại Sài Gòn ngày tháng cũ, điều còn đọng lại không phải là danh sách những nơi tác giả từng đi qua; mà có lẽ là cảm giác ấm áp về những gì con người đã từng thuộc về.

Đó có thể là ngôi trường cũ trên đỉnh đồi cao nguyên, một giàn trầu không của người bà đã khuất, một góc phố Sài Gòn đang đổi thay từng ngày, một thị trấn nhỏ ở nước Mỹ bất chợt gợi nhớ quê nhà, một hồn cổ rêu phong của phố thị Hội An… Tất cả đều cho thấy một sự thật giản dị: cuộc đời con người được tạo nên không chỉ bởi những nơi ta đã đến, mà còn bởi những nơi đã ở lại trong ký ức.

Gấp lại cuốn sách, có lẽ người đọc cảm thấy một chút gì đó bâng khuâng. Nguyễn Tiến Niệm không viết để kể rằng mình đã đi qua đâu. Dường như anh viết để giữ lại những gì thời gian đang âm thầm mang đi. Và chính điều đó khiến cuốn sách này trở thành nhiều hơn một tập du ký hay tản văn. Bên cạnh đó, cuốn sách không chỉ giữ chân người đọc bởi những miền ký ức đong đầy cảm xúc của mình, mà còn là những hình ảnh mang đậm dấu ấn thời gian. Đó là những bức hình về những miền đất đã in dấu chân trong trẻo đến tinh khôi, êm đềm đến da diết, lung linh sắc màu nhưng nhuốm tình hoài niệm.

Cuốn sách như lời nhắc nhẹ nhàng rằng giữa những đổi thay của cuộc sống, phải chăng ai trong chúng ta cũng cần một miền ký ức để trở về. Và có lẽ, món quà lớn nhất mà Sài Gòn ngày tháng cũ đem lại cho người đọc chính là khoảng lặng để nhìn lại những điều ấy trong chính cuộc đời mình.

Xem thêm:

• Những nẻo đường nước Mỹ – Cuốn sách “gối đầu giường” của những người đam mê khám phá

Nội dung: Review bởi Uyên Trang
(*) Bản quyền bài viết thuộc về DIMI BOOK. Vui lòng trích dẫn nguồn đầy đủ “dimibook.com” khi chia sẻ hoặc trích dẫn trên các nền tảng khác.